|
دوباره به دامان مسجد برگرديم
وضعيت مساجد درگفت وگو با حجت الاسلام گنابادي نژاد، وحيد جليلي، حجت الاسلام مسجد جامعي و جواد اردكاني
دوباره به دامان مسجد برگرديم
خراسان - مورخ دوشنبه 1389/06/01 شماره انتشار 17631
نويسنده: صديقه رضواني نيا
سي ام مردادماه به نام روز جهاني مساجد نام گذاري شده است. اين نامگذاري فرصت مناسبي است تا نقش مهم و سرنوشت ساز اين نهاد مهم ديني در اسلام كه در ابعاد مختلف جامعه اسلامي تأثيرگذار است، مورد تجزيه وتحليل قرار گيرد. به ويژه آن كه مساجد در كشور ما در تاريخ معاصر به خصوص در مقطع مهم شكل گيري انقلاب، تداوم آن و در برهه جنگ هشت ساله بسيار تأثيرگذار عمل كرده اند.
به اين بهانه با وحيد جليلي روزنامه نگار و فعال فرهنگي، حجت الاسلام حجت گنابادي نژاد مديركل اوقاف و امور خيريه خراسان رضوي و حجت الاسلام محمد مسجد جامعي سفير سابق ايران در واتيكان و رايزن سابق فرهنگي جمهوري اسلامي در مراكش به گفت وگو نشسته ايم.
دهه 60 دوران طلايي مساجد در ايران
وحيد جليلي كه دهه 60 را دوران طلايي و درخشان فعاليت مساجد در ايران مي داند معتقد است: عوامل متعددي باعث شد تا مساجد در دهه 60 به شكلي جدي در عرصه اجتماع نقش آفريني كنند. اين نقش آفريني كه از اواخر دهه 50 آغاز شده بود به شدت تحت تأثير فضاي عمومي كشور كه درگير جنگ بود، قرار داشت.
به عبارتي كشور ما در آن شرايط در يك عمليات واقعي به سر مي برد كه نيروها و عناصر مختلف فعال كشور مجبور بودند به جاي فعاليت هاي فرمايشي، نمايشي و انتزاعي، فعاليت هاي واقعي و عملياتي انجام دهند.
وي ادامه مي دهد: در دهه 60 مساجد وادار شدند با فعاليت هاي خود نيروهاي متدين جامعه را براي مقابله با شرايطي كه كشور درگير آن بود سازماندهي كنند. اما وقتي تهديدات آشكار دشمن كمرنگ شد يعني جنگ به پايان رسيد و هيجان هاي ناشي از آن فروكش كرد و گروهك هاي ضد ديني و ضد انقلابي كه در كشور فعاليت مي كردند نابود يا به حاشيه رانده شدند موجب شد كه خيلي از فعاليت ها و حركت هاي مسجدي آرام آرام از بين برود چون نيروهاي مسجدي ديگر ميدان عيني و واقعي براي درگيري جلوي چشم شان نمي ديدند.
برخورد نادرست در مساجد، ظهور فرهنگ سراها
سردبير مجله راه با رد اين تفكر كه عملكرد نادرست مديران و برخي نگرش هاي سياسي و فرهنگي غلط موجب محدود شدن فعاليت هاي گسترده مساجد به ويژه در زمينه فرهنگ و هنر پس از دهه 60 شد تصريح مي كند: به نظر من برعكس اين رويه اتفاق افتاد، يعني وقتي مساجد ضعيف شدند و نتوانستند جريان سازي فرهنگي و هنري داشته باشند خلائي به وجود آمد كه امثال فرهنگسراها آن خلأها را پر كردند. اگر مساجد با همان شور و توان دهه 60 به فعاليت خود ادامه مي دادند خلائي به وجود نمي آمد كه فرهنگسراها بخواهند آن را جبران كنند.
وقتي گروه هاي سرود و تئاتر از مساجد اخراج شدند مشكلات و موانع پررنگ شد و زمينه ظهور يك سري از نگاه ها و نگرش هاي متحجرانه و محافظه كارانه كه از قبل عليه نظام وجود داشت، اما در دهه اول انقلاب در برابر بچه هاي فعال مسجدي و حزب اللهي منفعل عمل مي كرد و فرصت خودنمايي نيافت، فراهم شد و كساني با اين طرز تفكر فرصت پيدا كردند مطالبات متحجرانه خود را مطرح كنند كه يكي از آن مطالبات عدم ارتباط بين مسجد و هنر بود.
اين عوامل دست به دست هم داد تا سكولارها و ليبرال ها ديدگاه ها و فضاهاي خود مثل فرهنگ سراها را مطرح كنند اما باز هم تأكيد مي كنم: گرچه فرهنگسراها تشديد كننده اين فضا بودند اما نقش تعيين كننده و اوليه نداشتند و عملكرد ضعيف مساجد موجب ظهور مراكزي مثل فرهنگسراها شد.
* مسجد كارآمدترين نهاد اجتماعي
جليلي ضمن مخالفت با نگاه بدبينانه نسبت به عملكرد مساجد در حال حاضر مي گويد: گرچه آسيب هاي جدي متوجه مساجد است اما به نظر من هنوز هم مساجد در سطح جامعه ما قوي ترين و كارآمدترين نهاد اجتماعي است. به عنوان نمونه در دوره اي تشكلي به نام NGO ها در كشور ترويج شد كه فعاليت هاي تبليغي و حمايت هاي گسترده مالي هم از آن صورت گرفت ولي اين گونه تشكل نسبت به مسجد هنوز خيلي عقب مانده است، چون مسجد به عنوان نهادي كه خداوند مؤسس آن است در نزد ما مسلمانان و در باور و انديشه ما ريشه دارتر و محكم تر از آن است كه بخواهد افول كند و همه ما معتقديم مسجد داراي ظرفيت هاي گسترده اي است كه بايد استفاده شود.
* رجوع به قرآن
وي با اشاره به اين كه براي رونق مساجد بايد به قرآن رجوع كرد تصريح مي كند: خداوند در آيه 18 سوره برائت اعلام مي كند: «كساني مي توانند به مساجد رونق دهند و آن را آباد كنند كه به خداوند و روز قيامت ايمان داشته، نماز را برپا دارند، حقوق مالي اسلامي را ادا كنند، و از هيچ كس جز خداوند نهراسند» اگر چنين تفكري در مساجد ما حاكم شود و مسجدي ها به معني واقعي كلمه تقوي داشته باشند و جز از خدا نهراسند مساجد رونق مي گيرد و به عنوان ملجأ و پناهگاه مردم مطرح مي شود چنان كه در گذشته به ويژه در دهه اول انقلاب مساجد ما چنين تجربه درخشاني را پشت سر گذاشته اند.
* جايگاه بي نظير و بي بديل
حجت الاسلام حجت گنابادي نژاد مديركل اوقاف و امور خيريه خراسان رضوي نيز در اين گفت وگو به نقش محوري و يگانه مساجد در اسلام اشاره مي كند و مي گويد: مسجد جزو يگانه سنگرهاي اصيل و تاريخي در اسلام است كه باوجود عرصه هاي مدرن و جديدي كه پيش آمده هنوز جايگاه بي نظير و بي بديل خود را از دست نداده و در طول تاريخ رقيبي براي آن پيدا نشده است چنان كه از صدر اسلام نيز چنين بوده است. همچنين در دوران هايي كه مسجد در ايران پشت سر گذاشته به ويژه در مقطع انقلاب و جنگ هشت ساله و در برهه فعلي مساجد مقاطع طلايي و درخشاني را سپري كردند و به عنوان مهمترين پايگاه مردمي نقش آفرين بودند.
وي به تعدد و تكثر متوليان مساجد در حال حاضر اشاره مي كند و معتقد است: تعدد نهادهاي مسئول در مساجد در ذات خود ايرادي ندارد به خصوص آن كه گستردگي فعاليت هاي مساجد اقتضا مي كند نهادهاي مختلفي در اداره آن مشاركت كنند، اما زماني اين تعدد به اداره مساجد آسيب مي زند كه مأموريت هاي اين نهاد با هم متعارض باشد و آن ها در انجام وظايف با يكديگر هماهنگي هاي لازم را نداشته باشند به همين دليل به اعتقاد من براي حل اين مشكل بايد نهادي به منظور هماهنگي بين نهادهاي اداره كننده مساجد تأسيس شود تا از ورود اين مشكلات پيشگيري كند.وي با ذكر اين نكته كه در حكومت اسلامي اداره مساجد از شئون ولي فقيه است يادآور مي شود: هر دستگاهي كه به عرصه اداري مساجد ورود پيدا مي كند بايد از سوي ولي فقيه در ارتباط با انجام مأموريت در مسجد اذن داشته باشد چون ممكن است برخي از دستگاه هاي دولتي هيچ گونه ارتباطي با ولي فقيه در اين زمينه نداشته باشند و خودسرانه عمل كنند.
برخي از دستگاه ها هم ممكن است با ولي فقيه مرتبط باشند و از سوي ايشان مأموريت و تكليفي در ارتباط با مسجد به آن ها واگذار نشده كه اگر اين كار رعايت نشود و نهادها متناسب با شئون شرعي و فقهي خود در اين عرصه ورود نكنند آسيب هاي جدي متوجه مسجد مي شود. اما اگر مجموعه نهادهاي ماذون از ولي فقيه و با هماهنگي هم فعاليت كنند مي توانند از توانايي هاي مسجد كه هنوز از آن ها استفاده نشده بهره برداري كنند.
مديركل اوقاف و امور خيريه خراسان رضوي به مأموريت اوقاف در اداره مساجد اشاره مي كند و مي گويد: ما براساس اذن و مأموريت از سوي ولي فقيه در اداره مساجد مسئوليت سخت افزاري داريم، يعني عمران و ترميم مساجد و به طور كلي مسائل مربوط به ساختمان مساجد برعهده ما گذاشته شده و ما با ساير دستگاه ها در اداره مساجد هيچ تعارضي نداريم. چون در خراسان مركز رسيدگي به امور مساجد كه از سوي نماينده ولي فقيه در استان تعيين شده با محوريت امام جماعت مساجد مسائل را پي گيري مي كند و بين هيئت امناء، امام جماعت، مركز رسيدگي به امور مساجد با اداره كل اوقاف و امور خيريه هيچ مشكلي وجود ندارد و به نظرم ما تنها استاني هستيم كه احكام هيئت امناء مساجد را به طور مشترك با مركز رسيدگي به امور مساجد صادر مي كنيم.
گنابادي نژاد با انتقاد از سيستم برخي از مساجد مي گويد: مساجد داراي ظرفيت هاي فراواني هستند كه برخي از اين ظرفيت ها به خارج از مسجد منتقل شده و اين آسيب نگران كننده است زيرا موجب شده برخي مساجد براي تأمين هزينه هاي خود به قدري مضطر شوند كه بخشي از ساختمان مسجد را به فعاليت هاي اقتصادي اختصاص دهند تا بتوانند مخارج را تأمين كنند.
وي با بيان اين كه قبل از اين كه اين مشكل را اقتصادي بدانم آن را يك آسيب مديريتي مي دانم، معتقد است: اگر فعاليت هاي متعددي كه در خارج از مسجد صورت مي گيرد مثل كلاسهاي آموزشي، برگزاري جلسات و... به داخل مسجد باز گردانده شود به طور طبيعي بسياري از هزينه هاي مسجد تأمين مي شود ضمن اين كه مردم ما به دليل اعتقادشان به مسجد در تأمين هزينه هاي مسجد مشاركت مي كنند. زيرا اگر ببينند مسجد خدمات متعددي در زمينه هاي مختلف ارائه مي كند مردم مسجد را پشتيباني مالي مي كنند.
* مساجد پررونق
وي با رد اين باور كه مساجد در كشور ما خلوت شده اند مي افزايد: اين ديدگاه خيلي بدبينانه و دور از واقعيت است كه كسي معتقد باشد مساجد خلوت و از رونق افتاده است. گرچه در برخي مساجد اين اتفاق افتاده، اما در حال حاضر ما با مساجد پر رونقي روبرو هستيم كه در طول تاريخ نظيرش پيدا نمي شود به عنوان نمونه در مشهد مساجدي مثل صنعتگران در خيابان بهار، جوادالائمه در آزادشهر، رضوي در رضاشهر، فقيه سبزواري در طلاب، امام محمدباقر در قاسم آباد، امام خميني در قلعه ساختمان (شهرك شهيد رجايي) و... نمونه هايي از مساجد فعال و پر رونق سطح شهر مشهد هستند.
در كل كشور نيز از اين نمونه ها فراوان يافت مي شود.
گنابادي نژاد همچنين به نقش كليدي و محوري امام جماعت در مسجد اشاره مي كند و يادآور مي شود: امام جماعت بايد آمادگي هاي لازم را براي رونق مسجد دارا باشد كه در اين زمينه حوزه هاي علميه بايد به طور جدي برنامه ريزي كنند تا ائمه جماعات با شركت در دوره هاي تخصصي و همچنين دوره هاي آموزش هاي تكميلي در طي دوران خدمت بتوانند به لحاظ علمي و عملي از غناي لازم برخوردار باشند.
* مديران به مساجد برگردند
وي با بيان اين كه براي مديران ما ضعف بزرگي است كه برنامه ها و همايش هاي خود را به جاي مساجد در فضايي غير از مسجد و در تالارها برگزار مي كنند خاطرنشان مي كنند: مديران قبل از مردم بايد ابتدا از خودشان شروع كنند و به مساجد برگردند.
در طول اين چند سال مسئوليتم هيچ مسابقه، برنامه و همايشي را در تالار برگزار نكرده ام. همه برنامه هاي اداره كل اوقاف و امور خيريه خراسان يا در مسجد و يا در بقعه هاي امام زادگان و يا در زيارتگاه ها برگزار مي شود.
* مساجد خارج از كشور واقعا پناهگاه هستند
حجت الاسلام محمد مسجد جامعي سفير سابق ايران در واتيكان و رايزن فرهنگي سابق كشورمان در مراكش در گفت وگوي كوتاهي به بيان جايگاه مساجد در بين مسلمانان ساير كشورها مي پردازد و مي گويد: مساجد خارج از كشور بسيار پر رونق هستند و به معني واقعي كلمه پايگاه و ملجأ مسلمانان محسوب مي شوند كه اوج اين نقش برجسته حضور پررنگ مسلمانان در ماه رمضان در مساجد است. طبق ديده هاي من ميزان حضور مسلمانان در مساجد به ويژه براي اقامه نماز و انجام ساير اعمال به مراتب بيشتر از داخل كشور است.
وي ادامه مي دهد: مساجد براي مسلمانان علاوه بر دارا بودن جنبه هاي مذهبي داراي ابعاد اجتماعي و عاطفي است و مسلمانان در آن ضمن يادآوري اشتراكات مذهبي خود با يكديگر روابط قوي اجتماعي برقرار كرده و احساس همبستگي و دلبستگي مي كنند.
* انقلاب اسلامي و تعريف تازه اي از مسجد
جواد اردكاني نويسنده و كارگردان سينما و تلويزيون كه از مسجد مالك اشتر مشهد به عرصه سينماي حرفه اي كشور راه يافته و به قول خودش پشتوانه و خاستگاه مسجدي اش، او و خيلي هاي ديگر را در عرصه لغزنده سينماي حرفه اي نجات داده و موجب شده با پايبندي به باورها و اعتقادات ديني مسير پر خطر سينما را به سلامت طي كند، معتقد است: انقلاب اسلامي تعريف تازه اي از مسجد ارائه كرد و آن را از مكان صرف عبادي به سوي كانون جوشش فعاليت هاي مختلف تغيير داد. قبل از انقلاب مسجد مكاني بود كه عده اي از مومنان كه معمولا هم مسن بودند در آنجا به عبادت مي پرداختند و در مناسبتهاي خاص ماه رمضان و ايام محرم مساجد شلوغ تر مي شد. اما به يكباره انقلاب مسجد را به پايگاهي بسيار تأثيرگذار در عرصه هاي مختلف تبديل كرد تا جايي كه مساجد دهه اول انقلاب در زمينه هاي نظامي، سياسي، فرهنگي، هنري و... فعاليت هاي گسترده و تعيين كننده داشتندكه مسجد مالك اشتر مشهد در ابتداي خيابان بهار يكي از آن مساجد بود.
وي فعاليت هاي گسترده مسجد مالك اشتر در اواخر دهه پنجاه و اوايل دهه شصت را با مسجد جوادالائمه در جنوب تهران مقايسه مي كند و مي گويد: همان طور كه مسجدي مثل جوادالائمه توانست هنرمندان حرفه اي را در عرصه هاي مختلف به ويژه ادبيات پايداري تربيت كند مسجد مالك اشتر مشهد نيز از پايگاه هايي بود كه توانست افراد بسيار قوي در عرصه هاي مختلف از جمله در زمينه فرهنگ و هنر را در دل خود پرورش دهد تا خروجي آن آدم هاي زيادي باشد كه امروزه هر كدام در حرفه خودشان در سطح كشور صاحب نام و سرآمد هستند. تعداد زيادي پزشك، هنرمند، رئيس دانشگاه، مقام قضايي و... كه به لحاظ شخصيتي به دليل حضور در فضاي معنوي مسجد در جايگاه مطلوبي قرار دارند.
كارگردان سريال آيينه هاي نشكن تصريح مي كند: در سال هاي پاياني دهه 50 و اوايل دهه 60 اكثر مساجد مشهد وضعيتي مشابه مسجد مالك اشتر داشتند مثلا در ذهن من هست كه مسجد«الله» نزديك محله ما بود كه فعاليت هنري جدي داشت يا مسجد الرضا در محله مصلي و چند مسجد ديگر در سطح شهر فعاليت هاي گسترده و چشمگيري داشتند كه به نظر من نظير اين مساجد مي تواند براي امروز جامعه ما كه متأسفانه مساجد از جايگاه حقيقي شان دور شده اند و ما از مسجد فاصله گرفته ايم الگو باشد.
وي با اظهارتاسف از اين كه پس از پايان جنگ از دهه 70 به اين طرف با فروكش كردن حال و هواي آن سالها و تغيير شرايط اجتماعي و سياسي كشور مساجد به جايگاه قبل از انقلابشان نزديك شده اند وديگر از آن شور و اشتياق و حال و هواي سال هاي اول انقلاب خبري نيست مي گويد: در حال حاضر آدم هاي فعال و پرشوري كه دوست دارند در فضاي مساجد فعاليت هاي متفاوت انجام دهند انگيزه شان را تا حدي از دست داده اند و همان طور كه نگاه ما نسبت به زندگي و دنيا و جهت گيري و عملكرد ما بعد از جنگ عوض شد مساجدمان هم عملكردشان به حداقل رسيد. به اعتقاد من آن مقطع درخشان و خاطره انگيز بايد دوباره احيا شود وهمه بايد دوباره به دامان مسجد برگرديم.
|
